I. Hạt na – vị thuốc dân gian trị chấy cần biết đúng, dùng đúng.
- Cây na ( tên khoa học là Annona squamosa. L), thuộc họ na (Annonaceae), là loại cây quen thuộc ở nhiều vùng quê Việt Nam. Trong dân gian, hạt na được dùng để trị chấy, rận, ghẻ nhờ thành phần chứa các hoạt chất tự nhiên có tác dụng diệt kí sinh trùng ngoài da. Theo các nghiên cứu trong và ngoài nước, hạt na chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh, trong đó đáng chú ý :
+ Annonain, squamosin, acetogenin, alkaloid, saponin, tanin có khả năng ức chế thần kinh, gây tê liệt và tiêu diệt côn trùng kí sinh
+ Chất béo tự nhiên: axit oleic, linoleic giúp hoạt chất dễ thấm qua lớp sáp ngoài của chấy
+ Tinh dầu và glycosid góp phần tăng hiệu quả diệt kí sinh trùng và kháng nấm nhẹ
Theo một số nghiên cứu tại Việt Nam như VJOL, 2023; Luận văn ThS Nguyễn Đức Lâm, ĐH Thái Nguyên, 2017; Dược liệu học Việt Nam, Bộ Y tế 2015 đã chứng minh chiết suất ethanol hoặc methanol từ hạt na có thể tiêu diệt ve chó, chấy, rận trong 1 – 3 giờ sau khi tiếp xúc. Cũng bởi thành phần và công dụng của hạt na mà từ lâu, mỗi khi nhà có người bị chấy, người thường giã nhỏ hạt na, trộn với dầu dừa hoặc nước, bôi lên tóc và để ủ, sau đó gội sạch. Cách này giúp làm chết chấy và trứng nhờ tác dụng alcaloid trong hạt.
II. Cẩn trọng khi nước hạt na dính vào mắt
Tuy nhiên, cần hết sức thận trọng nếu dùng nước hạt na quá liều, để lâu hoặc để bắn vào mắt. Khi nước hạt na bắn vào mắt, các chất này sẽ tác động trực tiếp lên giác mạc và kết mạc. Trước hết nó sẽ gây phản ứng hóa học tại chỗ. Alcaloid có tính kiềm yếu, gây thủy phân lipid màng tế bào của biểu mô giác mạc và kết mạc, làm các tế bào mất màng bảo vệ, hoại tử từng vùng nhỏ. Các axit béo phá vỡ cấu trúc protein bề mặt tế bào, dẫn đến tổn thương biểu mô giác mạc, gây cảm giác bỏng rát và đục mờ tạm thời. Mức độ tổn thương phụ thuộc vào nồng độ dịch chiết và thời gian tiếp xúc. Sau vài phút đến vài giờ, cơ thể phản ứng viêm mạnh: Giãn mạch, sưng đỏ, chảy nước mắt, đau nhức, cảm giác cộm vướng như có dị vật trong mắt. Nếu không được xử lí sớm, có thể dẫn đến viêm loét giác mạc, thậm chí sẹo giác mạc làm giảm thị lực vĩnh viễn.
Gần đây, tại khoa Mắt bệnh viện Đa khoa Hải Dương đã tiếp nhận một số trường hợp trẻ em bị lây chấy trong cộng đồng. Trẻ được người thân dùng bài thuốc dân gian nước hạt na để trị chấy, vô tình bị nước hạt na bắn vào mắt. Sau đó hai mắt trẻ xuất hiện đau nhức, kích thích, chảy nước mắt nhiều, vào viện được chẩn đoán bỏng kết – giác mạc do nước hạt na ( ảnh minh họa).
III. Cách xử trí cấp cứu
1. Rửa ngay mắt bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lí liên tục 10-15 phút
2. Tuyệt đối không dụi mắt hoặc dùng mẹo dân gian
3. Đến cơ sở y tế gần nhất để được bác sĩ kiểm tra và điều trị sớm.
IV. Lời khuyên phòng tránh
1. Khi chế biến hạt na, nên đeo găng tay và kính bảo hộ, tránh để bắn vào mắt.
2. Cách tốt nhất khi bị chấy đó là nên áp dụng phương pháp điều trị an toàn - được Bộ Y tế khuyến cáo như sau:
- Dùng dầu gội đặc trị chấy ( Được phép lưu hành)
- Kết hợp chải tóc bằng lược dày
- Giặt và vệ sinh đồ dùng cá nhân
- Kiểm tra và điều trị cho cả gia đình ( nếu cần)
Tóm lại, trong hạt na có chứa nhiều chất gây bỏng rát và kích ứng mạnh với niêm mạc. Chỉ một lượng nhỏ dính vào mắt cũng có thể gây viêm, loét giác mạc, ảnh hưởng thị lực. Vì vậy, khi phát hiện bị chấy, người dân tuyệt đối không tự ý dùng mẹo dân gian mà nên đến cơ sở y tế để được hướng dẫn điều trị đúng cách.